İplik Terimleri Sözlüğü: İplikçilik ve Üretim Kavramları
İplik üretiminde kullanılan temel terimleri, makine parçalarını ve kalite kavramlarını bu sözlükte bulabilirsiniz. Tanımları daha kolay bulmak için içindekiler bölümünden ilgili harfe veya konu grubuna geçebilirsiniz.
Temel kavramlar
Elyaf: İplik veya tekstil yüzeyi üretiminde kullanılmaya elverişli, uzunluğu enine göre belirgin ölçüde fazla olan lifli hammaddedir. Lif türleri hakkında elyaf çeşitleri ve özellikleri yazısını inceleyebilirsiniz.
Hammadde: İplik üretiminde kullanılacak elyafın işlenmeden önceki hâlidir.
Kısa elyaf: Belirli uzunlukta kesikli liflerden oluşan elyaf türüdür. Pamuk ve kesikli hâle getirilmiş bazı kimyasal lifler örnek verilebilir.
Uzun elyaf: Pamuk tipi kısa elyafa kıyasla daha uzun liflerden oluşan, çoğunlukla yün tipi eğirme sistemlerinde kullanılan lif grubudur. Kullanımı lifin özelliklerine ve eğirme sistemine bağlıdır.
Filament: Kesintisiz uzunlukta üretilen tekstil lifidir. Filament ve kesikli lif farkı için filament ve ştapel yazısına bakabilirsiniz.
Ştapel: Belirli uzunluklarda kesilmiş veya doğal olarak kesikli bulunan lifleri ifade eder.
İplik: Liflerin eğirme ve büküm gibi işlemlerle bir araya getirilmesiyle oluşan, kumaş veya başka tekstil yüzeylerinin üretiminde kullanılan üründür.
İplik numarası: İpliğin inceliğini veya kalınlığını ifade eden ölçü sistemidir. Kullanılan sisteme göre numara, belirli uzunluktaki ipliğin kütlesini ya da belirli kütledeki ipliğin uzunluğunu gösterir.
Büküm: Lifleri veya katlanmış iplikleri bir arada tutmak ve ipliğe istenen özellikleri kazandırmak amacıyla kendi eksenleri etrafında döndürme işlemidir. Büküm miktarı ve yönü ipliğin yapısını etkiler.
Çekim: Lif demeti veya şeridin silindirler gibi düzeneklerden geçirilerek inceltilmesi işlemidir. İplik üretiminde malzemenin doğrultulmasına ve istenen inceliğe yaklaşmasına yardımcı olur.
Şerit (band): Tarama ve birleştirme işlemleri sonrasında paralelleştirilmiş liflerden oluşan, iplik üretiminin sonraki aşamalarına beslenen sürekli lif demetidir.
Fitil: Şeridin çekilerek inceltilmesi ve çoğu sistemde az miktarda büküm verilmesiyle elde edilen, iplik eğirme aşamasına beslenen ara üründür.
Yarı mamul: Üretim sürecindeki bazı işlemlerden geçmiş ancak son ürün hâline gelmemiş malzemedir. Şerit ve fitil, iplik üretiminde yarı mamul örnekleridir.
Mamul: Üretim işlemleri tamamlanmış ve kullanıma veya sonraki üretim aşamasına hazır hâle getirilmiş üründür.
Harman, açma ve hazırlık
Açıcı silindir: Open-end sisteminde beslenen şeridi açarak liflerin ayrışmasına yardımcı olan makine parçasıdır.
Besleme bölgesi: Hammadde veya yarı mamulün makineye verildiği bölümdür.
Ekartman ayarı: Çekim sistemindeki silindir çiftleri arasındaki mesafenin, işlenen lifin uzunluğu ve proses koşullarına göre ayarlanmasıdır.
Elyaf nakil hattı: Elyafın üretim makineleri arasında hava akımı veya başka taşıma düzenekleriyle aktarılmasını sağlayan sistemdir.
Harman-hallaç dairesi: Elyafın açıldığı, temizlendiği ve istenen karışımı elde etmek üzere harmanlandığı üretim bölümüdür.
Harman yağı reçetesi: Elyaf işleme sırasında kullanılan yağ veya yardımcı maddenin hazırlanma oranlarını ve uygulama bilgilerini belirten kayıttır. Kullanılan ürün ve reçete prosese göre değişir.
Kemling: Elyafın açılması veya taranması sırasında ayrılan kısa lif ve yabancı madde içerebilen döküntü malzemeye verilen adlardan biridir. Anlamı işletme ve prosese göre farklı kullanılabilir. Daha fazla bilgi için kemling nedir? yazısına göz atabilirsiniz.
Neps: Elyaf içerisinde oluşan, birbirine dolaşmış veya kenetlenmiş küçük lif düğümcükleridir. Elyafın hazırlanması ve iplik kalitesinin değerlendirilmesinde dikkate alınır.
Vatka: Birden fazla şeridin birleştirilip geniş bir lif tabakası hâline getirilmesiyle elde edilen ara üründür. Üretim yöntemi ve kullanılan makineye göre görünümü değişebilir.
Ön iplik süreci: Elyafın veya hammaddenin, son iplik eğirme aşamasına gelmeden önce geçtiği açma, temizleme, tarama, çekim ve fitil hazırlama gibi işlemlerin genel adıdır.
İplik makineleri ve parçaları
Ring iplik makinesi: Fitili çekim sistemiyle incelten, büküm vererek iplik oluşturan ve ipliği masuraya saran eğirme makinesidir. Bilezik, kopça ve iğ bu sistemin temel parçaları arasındadır.
Open-end (rotor) iplik makinesi: Lifleri rotor içinde toplayıp büküm vererek iplik üreten eğirme makinesidir. Ring sisteminden farklı bir iplik oluşturma düzeni kullanır.
Hava jetli iplik makinesi: Basınçlı hava akımlarından yararlanarak liflerin iplik yapısında bir araya gelmesini sağlayan eğirme makinesidir. Üretilebilen iplik türleri makine ve hammadde özelliklerine bağlıdır.
Finisör makinesi: Şeridi çekimle incelten, lifleri düzenleyen ve sonraki iplik eğirme aşamasına uygun biçimde bobine saran hazırlık makinesidir. Makine işlevi kullanılan sisteme göre farklılık gösterebilir.
Fitil (flyer) makinesi: Şeridi çekerek incelten, lif demetini bir arada tutmaya yardımcı olacak ölçüde büküm veren ve fitili bobine saran makinedir.
Büküm makinesi: Tek veya katlı ipliklere belirlenen yönde ve miktarda büküm veren makinedir.
Bilezik: Ring iplik makinesinde kopçanın çevresinde hareket ettiği halka biçimli parçadır.
Kopça: Ring makinesinde ipliğe büküm verilmesine ve ipliğin masuraya sarılmasına yardımcı olan, bilezik üzerinde hareket eden parçadır.
İğ: Ring makinesinde masuranın takıldığı ve dönmesini sağlayan parçadır.
İğ freni: İğin hareketini durdurmaya veya kontrol etmeye yarayan parçadır.
Rotor: Open-end makinesinde liflerin toplanmasına ve iplik oluşumuna katkı sağlayan döner parçadır.
Klips: Çekim bölgesinde apronların konumunu ve çalışma aralığını düzenlemeye yardımcı olan makine parçasıdır.
Makine yardımcı parçaları: Hammadde, yarı mamul veya mamulün işlenmesini ve kalitesini etkileyen değiştirilebilir ya da yardımcı makine bileşenleridir.
İplik, bobin ve sarım
Bobin: İpliğin bir taşıyıcı üzerine belirli bir sarım düzeniyle sarılmış hâlidir. Bobin biçimi, sonraki dokuma, örme veya terbiye işlemlerine uygun seçilir.
Bobin makinesi: İplik kopslarını bobine aktarırken iplik hatalarını kontrol etmeye ve uygun sarım oluşturulmasına yardımcı olan makinedir.
Bobin baraban makası: Bobin makinesindeki baraban veya sarım bölgesinde ipliği kesmek için kullanılan özel makastır.
Kops: Ring iplik makinesinde ipliğin üzerine sarıldığı küçük masura ve bu masuradaki iplik paketidir.
Masura: İpliğin sarıldığı, makine iğine takılan tüp veya taşıyıcıdır.
Masura kutusu: Boş veya dolu masuraların düzenli biçimde taşınması ve saklanması için kullanılan kaptır.
Bobin rezervi: Üretim sırasında ipliğin kesintisiz kullanılmasına yardımcı olmak üzere bobin üzerinde bırakılan veya sarım düzeninde oluşturulan iplik payıdır.
Parafin: Bazı örme ipliklerinde sürtünmeyi azaltmaya ve ipliğin makineden daha düzenli geçmesine yardımcı olmak için kontrollü biçimde uygulanan maddedir. Kullanım miktarı ve uygunluğu iplik türüne ve prosese bağlıdır.
Melanj: Farklı renklerdeki liflerin belirli oranlarda karıştırılmasıyla elde edilen karışık renk görünümüdür. Karışım, iplik üretiminden önce veya farklı üretim yöntemleriyle sağlanabilir.
Kalite ve üretim takibi
Düzgünsüzlük: Şerit, fitil veya ipliğin birim uzunluğu boyunca kütle ya da kalınlığında meydana gelen değişimdir. Düzgünsüzlük ölçümünün yöntemi ve değerlendirmesi kullanılan standarda göre belirlenir.
Mukavemet: İpliğin çekme veya kopma kuvvetine karşı gösterdiği dirençtir. Sonuç; lif, iplik yapısı, büküm ve test koşullarından etkilenebilir.
İplik fizik laboratuvarı: Hammadde, yarı mamul ve ipliklerin fiziksel özelliklerinin ölçüldüğü ve kalite kontrol testlerinin yapıldığı bölümdür.
Elektronik veya mekanik temizleyici ayarı: Bobinleme sırasında iplik üzerindeki belirli kusurların algılanması ve kesilmesi için kullanılan temizleyicinin çalışma eşiklerinin ayarlanmasıdır. Ayarlar ürün şartnamesine göre yapılır.
Regüle ayarı: Üretim hattında malzemenin besleme veya çekim miktarını dengeleyerek birim uzunluk ya da alandaki malzeme dağılımının kontrol edilmesidir. Terimin teknik karşılığı makine ve prosese göre değişebilir.
Parti: Aynı veya benzer üretim koşullarında üretilen ve izlenebilirlik için birlikte tanımlanan ürün grubudur.
Tip değişim kartı: Yeni bir yarı mamul veya mamul tipine geçerken kullanılacak makine ve proses bilgilerini içeren üretim kaydıdır.
İş emri (sipariş formu): Üretilecek ürünün türü, numarası, karışım oranı, bükümü, miktarı, sipariş bilgileri ve teslim koşulları gibi verileri içeren belgedir.
Etiket: Ürün veya ambalaj üzerindeki tanımlama ve izlenebilirlik bilgilerini taşıyan etikettir.
Tanıtım boyası: Üretim veya stok takibinde farklı elyaf partilerini ayırt etmek amacıyla, uygun proseslerde elyaf üzerine uygulanan işaretleyici boyadır.
Tansiyon ayarı: İplik veya lif demetinin makine boyunca ilerlerken maruz kaldığı gerginliğin düzenlenmesidir.
Telef: Üretim sırasında oluşan ve normal ürün akışına katılmayan elyaf, iplik veya malzeme döküntüsüdür. Ayrıntılar için telef nedir? yazısını inceleyebilirsiniz.
Telef haznesi: Üretim makinelerinde emiş veya toplama sistemiyle biriktirilen telef malzemesinin toplandığı bölümdür.
Uçuntu: Elyaf işleme sırasında havaya karışabilen küçük lif parçacıklarıdır. Uygun havalandırma ve temizlik uygulamalarıyla kontrol edilir.
Pnömatik emiş kanalı: Üretim sırasında oluşan kopuntu ve lif parçalarının hava akımıyla toplama sistemine taşınmasını sağlayan kanaldır. Bazı işletmelerde pnömofil kanalı olarak da adlandırılır.
İş güvenliği terimleri
İSG: İş sağlığı ve güvenliğinin kısaltmasıdır.
Kişisel koruyucu donanım (KKD): Çalışanı işten kaynaklanabilecek risklere karşı korumak amacıyla kullanılan, giyilen veya taşınan ekipmandır. Kullanılacak donanım iş yerindeki risk değerlendirmesine ve ilgili kurallara göre belirlenmelidir.
Tehlike: Yaralanma, hastalık, hasar veya başka bir zarara yol açma potansiyeli bulunan kaynak, durum ya da eylemdir.
Risk: Bir tehlikenin zarara yol açma olasılığı ile bu zararın etkisinin birlikte değerlendirilmesidir.
Risk değerlendirmesi: İş yerindeki tehlikelerin belirlenmesi, risklerin analiz edilip değerlendirilmesi ve uygun kontrol önlemlerinin kararlaştırılması çalışmasıdır.
İplik terimleri hakkında sık sorulan sorular
İplik numarası neyi gösterir?
İplik numarası ipliğin inceliğini veya kalınlığını ifade eder. Doğrudan karşılaştırma yapabilmek için kullanılan numaralandırma sisteminin de bilinmesi gerekir.
Fitil ile iplik arasındaki fark nedir?
Fitil, iplik üretiminin ara aşamasında bulunan ve genellikle ipliğe göre daha gevşek yapıdaki lif demetidir. İplik eğirme aşamasında çekim ve büküm işlemleriyle son iplik yapısı oluşturulur.
Kops ile bobin aynı şey midir?
İkisi de iplik paketidir ancak üretim aşaması, taşıyıcı biçimi ve sarım özellikleri farklı olabilir. Kops genellikle ring makinesinden çıkan küçük iplik paketini, bobin ise sonraki işlemlere uygun sarılmış iplik paketini anlatır.
Melanj iplik nasıl elde edilir?
Melanj görünüm, çoğunlukla farklı renklerdeki liflerin belirli oranlarda karıştırılmasıyla elde edilir. Kullanılan lif ve üretim yöntemi son görünümü etkiler.
İplik üretimiyle ilgili diğer konular için tekstil nedir? yazısına ve kumaş türleri rehberine göz atabilirsiniz.
